Անկարան անհանգիստ է Իսրայել-Լիբանան համաձայնութենէն․ Շահան Գանտահարյան
03-07-2026 14:31 Մեկնաբանութիւն
Անկարան անհանգիստ է Իսրայել-Լիբանան համաձայնությունից։ «Նոյյան Տապան»-ը զրուցեց քաղաքական վերլուծաբան Շահան Գանտահարյանի հետ։
– Վերջին օրերին քննարկվում է Լիբանան-Իսրայել շրջագծային համաձայնագիրը եւ Թուրքիայի արձագանքը։ Ինչո՞վ է պայմանավորված Անկարայի անհանգստությունը։
– Վերլուծական հրապարակումները ցույց կը տան, որ Թուրքիան մտահոգուած է Լիբանանում Իսրայելի դերակատարութեան ակտիվացմամբ եւ նրա ազդեցութեան ընդլայնմամբ։ Անկարան դա դիտարկում է ոչ միայն որպէս տարածաշրջանային ուժերի հավասարակշռութեան փոփոխութիւն, այլեւ որպէս իր ազգային անվտանգութեանն առնչուած խնդիր։
– Այս դիրքորոշումն ինչպե՞ս է արտայայտուած Թուրքիայի ղեկավարութեան մակարդակով։
– Նախագահ Ռեջեփ Թայիփ Էրդողանը բազմիցս յայտարարած է, որ Գազան, Սիրիան եւ Լիբանանը Թուրքիայի անվտանգութեան համակարգի կարեւոր բաղադրիչներն են։ Նրա խօսքով՝ այդ տարածքներում ցանկացած զարգացում, որը կրնայ վնասել Թուրքիայի շահերին, Անկարան դիտարկում է որպէս ուղղակի սպառնալիք եւ պատրաստ է համապատասխան արձագանքի։
– Ինչո՞վ է պայմանավորված Լիբանանի վարչապետի նախատեսուած այցի նկատմամբ հետաքրքրութիւնը։
– Կան ակնարկներ, որ վարչապետի այցը Անկարա հենց այս հարցերի քննարկման նպատակ ունի։ Միաժամանակ վերլուծաբանները կարեւորում են նաեւ Սիրիա-Իսրայել հարաբերութիւնների զարգացումները, քանի որ դրանք կրնան հուշել, թէ ինչ ուղղութեամբ են զարգանալու տարածաշրջանային գործընթացները։
– Կարելի՞ է ասել, որ Թուրքիա-Իսրայել մրցակցութիւնը տեղափոխուեց նաեւ Լիբանան։
– Այդպիսի միտում արդեն նկատուեց։ Նախ Սիրիայում երկու երկրների շահերը բախուեցան, որտեղ Դամասկոսի ուժերին աջակցում էր Թուրքիան, իսկ դրուզական ուժերին՝ Իսրայելը։ Այժմ նոյն մրցակցության տարրերը սկսում են երեւալ նաեւ Լիբանանում, որտեղ Անկարան ըստ անպաշտոն հրապարակումների բացայայտօրէն մերժում է շրջագծային համաձայնագիրը։
– Այդ մերժումն արդյո՞ք միայն արտաքին քաղաքական նշանակութիւն ունի։
– Ոչ։ Այն ներքաղաքական հասցեատեր ալ ունի։ Թուրքիան ուղերձ կը հղէ Լիբանանի սուննի համայնքին, որի նկատմամբ երկար տարիներ ազդեցութիւն կը ձեւաւորի՝ հորդորելով չընդունել այդ համաձայնագիրը։ Սակայն ուղերձը դրանով չի սահմանափակուիր։
– Ի՞նչ նշանակութիւն ունեն տեղեկութիւնները, թէ Սիրիայի արտգործնախարարը Բեյրութին փաստաթուղթ է փոխանցել զենքի մենաշնորհի վերաբերեալ։
– Եթէ այդ տեղեկութիւնները համապատասխանեն իրականութեան, ապա դրանք կարելի է դիտարկել աւելի լայն գործընթացի շրջանակում։ Դրանք յիշեցնում են Դոնալդ Թրամփի այն յայտարարութիւնը, որ Դիմադրութեան զենքի հարցի լուծումը կրնայ իրականացուիլ Սիրիայի միջոցով, հատկապես այն պայմաններում, երբ Իսրայելը միայն ռազմական ճանապարհով չի կրնար հասնել իր նպատակներին։
– Այս ամենը կարելի՞ է դիտարկել որպէս համակարգուած ծրագիր։
– Եթէ ամբողջ պատկերն իրար հետ կապենք, ապա նման տպաւորութիւն կը ստեղծուի։ Ուրվագծուում է ամերիկա-թուրքական համակարգուած մոտեցում, որի շրջանակում Թուրքիան ակտիվացնում է իր դերակատարութիւնը Լիբանանում։ Մի կողմից դա ներկայացուիր որպէս Իսրայելին հակակշռելու փորձ, մյուս կողմից՝ որպէս Իրանի ազդեցութեան թուլացումից յետոյ առաջացած վակուումը լրացնելու պատրաստակամութիւն։
– Այս համատեքստում ո՞րն է հիմնական ռազմավարական նպատակը։
– Չի կարելի բացառել, որ հեռահար նպատակը շարունակում է մնալ Դիմադրութեան զինաթափումը։ Տարբերութիւնը այն է, որ այժմ այդ խնդիրը փորձ է կատարուել լուծել ոչ թէ ռազմական, այլ քաղաքական եւ դիվանագիտական մեխանիզմներով՝ Դամասկոսի միջնորդութեամբ, որտեղ Թուրքիան ստանձնում է աւելի ակտիվ դեր՝ հաշուի առնելով նաեւ Վաշինգտոնի ռազմավարական ակնկալիքները։
– Թուրքիան արդյո՞ք բավարար հիմքեր ունի նման դեր ստանձնելու համար։
– Թուրքիան Լիբանանում երկար տարիներ ձեւաւորած է իր ազդեցութիւնը՝ մշակութային, կրթական, ժողովրդագրական եւ հատկապես տնտեսական ծրագրերի միջոցով։ Նրա հիմնական հենակետը երկրի հիւսիսային շրջաններն են։ Այսօր Անկարան փորձում է այդ ազդեցութիւնը վերածել նաեւ քաղաքական եւ անվտանգային գործոնի։
– Ո՞ւմ են ուղղուած Թուրքիայի ներկայիս ուղերձները։
– Միաժամանակ մի քանի հասցեատերերի։ Իսրայելին՝ չհատել Թուրքիայի համար «կարմիր գծերը», Իրանին՝ ցոյց տալու, որ դեմ է շրջանակային համաձայնագրին, Լիբանանի սուննի համայնքին՝ հորդորելով մերժել այն, եւ Միացյալ Նահանգներին՝ ազդարարելով, որ պատրաստ է Դամասկոսի միջոցով առաջ մղել զենքի մենաշնորհի օրակարգը՝ ոչ ռազմական ճանապարհով։
– Եթէ այս զարգացումները շարունակուին, ի՞նչ տարածաշրջանային պատկեր կրնայ ձեւաւորուել։
– Այդ դեպքում Թուրքիան կդառնայ Լիբանանում եւ ընդհանրապէս Մերձաւոր Արևելքում աւելի ազդեցիկ դերակատար։ Սակայն դա չի նշանակէ Իսրայելի ազդեցութեան աշբողջական չեզոքացում։ Ընդհակառակը, ամենայն հավանականութեամբ, Վաշինգտոնը կշարունակի Թուրքիային եւ Իսրայելին օգտագործել որպէս միմյանց հակակշռող եւ միաժամանակ փոխլրացնող ուժեր։ Լիբանանի հիւսիսում Թուրքիայի ազդեցութեան ամրապնդումն ու հարաւում Իսրայելի ներկայութիւնը կրնան դառնալ այդ ռազմավարութեան բաղադրիչները։
– Այս իրավիճակն ինչ-որ առումով հիշեցնո՞ւմ է Սիրիայի ներկայիս պատկերը։
– Այո։ Սիրիայում Ռուսաստանի եւ Իրանի ազդեցութեան գոտիները մեծապէս փոխարինուած են Թուրքիայի եւ Իսրայելի ազդեցութեամբ, ինչպես նաեւ նրանց անմիջական ռազմական ու անվտանգային ներկայութեամբ։ Նման գործընթացների տարրեր այսօր արդեն նկատուեն նաեւ Լիբանանում։
– Այս համատեքստո՞ւմ պէտք է դիտարկել նաեւ Իսրայելի եւ Թուրքիայի միջեւ վերջին շրջանում փոխադարձ ցեղասպանութեան մեղադրանքները։
– Հաւանաբար՝ այո։ Այդ երեւոյթները միայն պատմական յիշողութեան կամ բարոյաքաղաքական գնահատականների դաշտում չեն։ Դրանք նաեւ տարածաշրջանային մրցակցութեան եւ աշխարհաքաղաքական հակադրութեան գործիքներից են, որոնք արտացոլում են երկու երկրների միջեւ խորացող հակասութիւնները։
* Այս բնագիրը ինքնաշխատօրէն թարգմանուած է արհեստական բանականութեան (ԱԲ) կողմէ:
