Հորմուզի շուրջ նոր համաձայնության նախապատրաստութիւն
Ինչո՞ւ ԱՄՆ-ն առկախեց Իրանի դեմ հարձակումները․ Շահան Գանտահարյան
28-07-2026 15:53 Հարցազրոյցներ
«Նոյեան Տապան»-ը զրուցեց քաղաքական վերլուծաբան Շահան Գանտահարյանի հետ։
– ԱՄՆ-ն ժամանակավորապես առկախեց Իրանի դեմ լայնածավալ հարձակումները, սակայն միաժամանակ զգուշացնում է, որ դրանք կարող են վերսկսիլ։ Ինչպե՞ս կը գնահատէք այս իրավիճակը։
– Սա ռազմական ճնշման դադար է, ոչ թէ դրա ավարտը։ Վաշինգտոնը գործնականում պահպանում է ուժի կիրառման սպառնալիքը՝ այն դարձնելով բանակցային լծակ։ Այս մարտավարութիւնը նոր չէ․ նախ բարձրացվում է լարվածութեան աստիճանը, ապա ստեղծվում է բանակցային պատուհան՝ առավել նպաստաւոր պայմաններով բանակցելու համար։
– Ի՞նչն է այս փուլում ամենաուշագրավը։
– Ամենակարեւոր հանգամանքը այն է, որ լայնածավալ հարձակումների առկախումը ժամանակային առումով համընկնում է Թեհրան–Մասկատ բանակցութիւնների մեկնարկի հետ։ Թեեւ պաշտոնական մակարդակով բանակցութիւնների օրակարգը չի հրապարակվում, այդ համընկնումը դժուար է պատահական համարել։ Այն հուշում է, որ ռազմական ճնշումն ու դիվանագիտական գործընթացը մէկ ընդհանուր ռազմավարութեան բաղադրիչներ են։
– Ինչո՞ւ հենց Օմանն է հայտնուած այս գործընթացի կենտրոնում։
– Օմանը վաղուց արդեն վստահելի հաղորդակցման հարթակ է ԱՄՆ-ի եւ Իրանի համար։ Մինչ տարածաշրջանային պատերազմի սրացումը այն միջնորդում էր հատկապես միջուկային ծրագրի շուրջ բանակցութիւններում՝ աստիճանաբար ստանձնելով այն դերը, որը նախկինում աւելի շատ վերապահուած էր Կատարին։ Այսօր, սակայն, Օմանի դերը, ըստ երեւոյթին, փոխվում է։ Այն այլեւս միայն միջնորդ չէ, այլ կարող է դառնալ անմիջական շահագրգիռ կողմ։
– Դա ինչի՞ հետ է կապուած։
– Ամենայն հավանականութեամբ՝ Հորմուզի նեղուցի հետ։ Օմանի աշխարհագրական դիրքը նրան դարձնում է առանցքային դերակատար այդ ռազմավարական անցուղու կառավարման ցանկացած նոր համակարգում։ Եթե այսօր բանակցութիւններ են ընթանում հենց Մասկատում, ապա դժուար է ենթադրել, որ Հորմուզի հարցը դրանց առանցքում չէ։
– Սակայն մինչ պատերազմը Հորմուզը բնականոն էր գործում։ Ի՞նչ է փոխվել։
– Հենց դա է հիմնական հարցը։ Նախկինում Իրանի եւ Օմանի միջեւ Հորմուզի շահագործման շուրջ խնդիր չկար։ Եթե այսօր այդ թեման դարձել է բանակցութիւնների առարկա, ապա կարելի է ենթադրել, որ քննարկվում է ոչ թէ նեղուցի բաց կամ փակ լինելու հարցը, այլ դրա ապագայ կառավարման համակարգը։ Խոսքը կարող է վերաբերել վերահսկողութեան, նավարկութեան անվտանգութեան, ֆինանսական կամ մաքսային նոր մեխանիզմների ձեւաւորմանը։
– Այսինքն՝ կարո՞ղ է ձեւաւորուել Հորմուզի նոր կարգավիճակ։
– Այո, նման հավանականութիւնը չի կարելի բացառել։ Նոր կարգավիճակը ենթադրում է նոր պայմանաւորուածութիւններ, նոր դերաբաշխում եւ նոր պատասխանատվութիւններ։ Այդ դեպքում Օմանը կարող է ստանալ աւելի մեծ գործառույթներ՝ դառնալով ոչ միայն միջնորդ, այլեւ կառավարման կամ վերահսկողութեան համակարգի մասնակից։
– Իսկ ո՞վ կարող է դառնալ այդ համակարգի երաշխավորը։
– Եթե ստեղծվում է նոր համակարգ, ապա անհրաժեշտ են նաեւ դրա իրականացման երաշխիքներ։ Հետեւաբար, տրամաբանական է ենթադրել, որ քննարկվում է նաեւ երաշխավոր կամ վերահսկող դերակատարի հարցը։ Առանց նման մեխանիզմի երկարաժամկետ համաձայնութեան հասնելը դժուար պիտի լինի։ Դա արդեն ենթադրում է ԱՄՆ-ի ներգրավումը Հորմուզի նոր կարգավիճակում։
– Կարելի՞ է ասել, որ Թրամփի որոշումը հենց այս բանակցութիւններին հնարաւորութիւն տալու նպատակ ունի։
– Դա ամենահավանական բացատրութիւններից մէկն է։ Եթե Թեհրանը համաձայնել է սկսել բանակցութիւններ Օմանի հետ, ապա Վաշինգտոնը կարող էր ժամանակավորապես դադարեցնել ռազմական գործողութիւնները՝ գնահատելու, թէ որքանով են կողմերը պատրաստ շարժուելու փոխզիջման ուղղութեամբ։ Սակայն ուժի կիրառման սպառնալիքը պահպանվում է՝ որպէս բանակցային ճնշման հիմնական գործիք։
– Այս փուլը կարելի՞ է համարել բեկումնային։
– Դեռեւս ոչ։ Սա անցումային փուլ է։ Հարձակումների առկախումը չի նշանակում զինադադար, ինչպես բանակցութիւնների մեկնարկը չի նշանակում համաձայնութիւն։ Կողմերը դեռ փորձում են աւելի շահավետ դիրքերից ձեւաւորել ապագայ պայմանաւորուածութիւնների շրջանակը։ Եթե ներկայիս բանակցութիւնները կենտրոնացած են Հորմուզի շուրջ, ապա դրանց արդիւնքները կարող են էական ազդեցութիւն ունենալ ոչ միայն Իրան–ԱՄՆ հարաբերութիւնների, այլեւ ամբողջ ծոցի անվտանգութեան եւ համաշխարհային էներգետիկ հաղորդուղիների ապագայի վրայ։
* Այս բնագիրը ինքնաշխատօրէն թարգմանուած է արհեստական բանականութեան (ԱԲ) կողմէ:
